Emotie-eten & Coping

Ik leg je precies uit waar al je copingmechanismes vandaan komen

Je weet vaak prima wat gezond is. Maar zodra stress, emoties of schaamte oplopen, trekt eten toch harder dan je plan. In deze blog laat ik je zien waar dat vandaan komt en waarom de oplossing dieper ligt dan discipline.

Koen Timmer
Koen Timmer ± 13 min leestijd
Video over emotie-eten, copingmechanismes en vreetbuien

In deze blog lees je:

  • Waarom emotie-eten vaak geen gebrek aan discipline is
  • Waar copingmechanismes vandaan komen
  • Waarom stress en schaamte je eetgedrag versterken
  • Hoe psychologische basisbehoeften invloed hebben op eetbuien
  • Waarom diëten, calorieën tellen en meer sporten vaak niet genoeg zijn
  • Hoe je jouw patroon leert begrijpen en doorbreken

Het moment waarop je voelt dat je de controle kwijt bent

Voordat ik het wist zat ik met mijn linkerhand in een zak chips, terwijl ik in de rechterhand ook een chocoladekoekje vasthield. Toen ik voor mij uit keek, zag ik de lege Tony Chocolonely-wikkel voor mij liggen.

Ik was alleen thuis, maar werkte alles weg alsof mijn hele familie aan het kijken was. Mijn gedachten sprongen alle kanten op: "Wat als iemand mij zou zien?", "Ach joh, het is vrijdagavond. Ik heb het verdiend.", "Je hebt het niet nodig.", "Laat je gewoon een keer gaan. Je werkt zo hard.", "Blijf d'r eens vanaf, je bent al dik zat."

Ik wist gewoon niet wat ik ervan moest vinden, maar alles wat ik deed was nooit goed. Ik had inmiddels zo'n 5.000 calorieën weggewerkt in een (vr)eetbui. Voor mij was een vreetbui waarbij ik letterlijk de controle verloor. Natuurlijk wist ik prima wat ik deed, maar ergens kon ik er niet vanaf blijven als ik ermee begon.

Deze vreetbuien werden bij mij vaak aangewakkerd bij emoties of stress. Kleine spoiler: dit kunnen nog steeds triggers voor mij zijn. En daar duiken we vandaag op in.

In deze blog duik ik in op waar alle copingmechanismes vandaan komen, waardoor je stress stijgt, en je de neiging hebt om stress te onderdrukken (bv. terugvallen in oud gedrag, emotie-eten, eetbuien, roken, jojo-en, drinken, dr*gs, gokken, p*rno).

"Ik wist prima wat ik deed. Maar ergens kon ik er niet vanaf blijven zodra ik begon."

Wat is een (vr)eetbui eigenlijk?

Het voorbeeld wat ik hierboven meegeef is één van de vele voorbeelden van een periode waarbij ik niet lekker in mijn vel zat. En jup, als je de blog vaker leest, weet je dat dit niet de enige keer is dat ik een vreetbui heb ervaren.

Tijdens het lezen kan dit voor jou bepaalde gedachtes, emoties of gevoelens oproepen. Want dit kan herkenning creëren, maar ook hoop naar een oplossing. Want als je dit herkent, weet je hoe hopeloos en k*t dit voelt.

Voor mij betekent een vreetbui dat ik grotere hoeveelheden eten wegwerkte, terwijl ik geen (fysieke) honger had, maar de behoefte ervaarde vanuit bijvoorbeeld stress of emotie. Hierbij verloor ik dan de controle om mijzelf tegen te houden.

Een (vr)eetbui voelt vaak als:

  • eten terwijl je geen fysieke honger hebt
  • doorgaan terwijl je eigenlijk wilt stoppen
  • schaamte of schuld achteraf
  • het idee dat je jezelf kwijt bent
  • opnieuw beginnen vanaf morgen

Maar waar komt die behoefte nou vandaan?

Stress, verveling en gewoontes zijn vaak niet de oorzaak

Als ik deze vraag aan mensen stel, hoor ik vaak: gewoontes, stress of verveling.

Maar dat is vaak een uiting, en niet de oorzaak. Waar komt de behoefte écht vandaan?

Eigenlijk is het niet zo heel ingewikkeld. Je kent de biologische basisbehoeften vast wel: bijvoorbeeld naar de wc, eten, drinken, slapen en ademen. Maar de psychologische basisbehoeften ken je wellicht nog niet goed genoeg.

In de praktijk zie ik dat DAAR vaak de aanwakkering van stress en de behoefte om copingmechanismes te gebruiken vandaan komt.

Je gedrag is vaak niet het probleem, het is een signaal

Wat mensen vaak zien
  • snaaien
  • emotie-eten
  • eetbuien
  • jojo-en
  • compenseren
  • alles-of-niets gedrag
Wat eronder kan zitten
  • stress
  • schaamte
  • te weinig regie
  • niet gezien worden
  • jezelf voorbij lopen
  • het gevoel dat je tekortschiet
Je gedrag is vaak niet het probleem. Het is een signaal. En zolang je alleen naar het gedrag kijkt, pak je de kern niet aan.

De psychologische basisbehoeften achter je eetgedrag

De psychologische basisbehoeften (ABC) komen vanuit de Zelf-Determinatie Theorie, die inmiddels al meer dan 400.000 keer is onderzocht in allerlei verschillende settings in meer dan 60 jaar.

ABC staat, even kort door de bocht, voor:

Autonomie: Ik heb regie over mijn eigen leven. Ik maak keuzes die ik belangrijk vind. Mijn leven klopt nog met mij. Ik mag keuzes maken die bij mij passen. Ik leef niet alleen op verwachtingen van anderen. Ik hoef niet continu een masker op.

Binding: Ik heb betekenisvolle relaties. Ik heb belangrijke mensen om mij heen. Dus niet hoeveel mensen je om je heen hebt, maar of jij je echt gezien voelt.

Competentie: Ik ervaar voldoende uitdaging in mijn leven, waardoor ik kan floreren. Competentie gaat dus over het gevoel dat je groeit, invloed hebt en iets aankunt.

ABC in mensentaal

A, Autonomie
Ik heb regie over mijn eigen leven.
Ik kan keuzes maken die bij mij passen. Niet alleen op moeten, aanpassen of voldoen aan verwachtingen van anderen.
B, Binding
Ik voel me gezien, gesteund en verbonden.
Niet hoeveel mensen je om je heen hebt, maar of jij je echt gezien en begrepen voelt. Echte verbinding, niet oppervlakkig.
C, Competentie
Ik voel dat ik groei, invloed heb en mijn leven aankan.
Je ervaart uitdaging en voortgang. Het gevoel dat je niet steeds faalt, maar groeit, in werk, privé of persoonlijk.
Als één van deze behoeften langdurig onder druk staat, loopt spanning op. En als eten jouw snelste manier is geworden om spanning te dempen, wordt emotie-eten logisch, niet zwak.

Dit geldt op allerlei settings verschillend. Zo werken ze ook beide subjectief voor iedereen. Voor jou scoort bijvoorbeeld een andere hoeveelheid 'autonomie' dan voor mij. Je kunt op de ABC's frustreren of vervullen.

In de basis hebben wij mensen allemaal de behoefte om een (interne) motivatie, een vervuld leven en geluk te ervaren. Ervaar jij op dit moment frustraties in je leven, dan kun je uitzoeken waar je bij deze drie facetten frustratie ervaart. Heb jij het idee dat je niet je eigen keuzes kunt maken op werk (of thuis)? Dan staat dat haaks op...

Jup.

Autonomie. Dit levert dan altijd stress op.

Want wat we bijvoorbeeld zien is dat bij 42% van de gevallen van een burn-out en stressgerelateerde klachten, mensen heel slecht scoren op autonomie.

Besef dit even.....

Als je niet jezelf kunt zijn, loopt je systeem vol

Niet hoog scoren op autonomie = niet jezelf kunnen zijn = masker dragen en veel stress ervaren. Dus wat doe je dan als je veel stress ervaart? Jup. Wegdrukken als je emmer overloopt. En de meeste mensen gaan eten.

Dat is toegankelijk, makkelijk en er zit vaak minder een oordeel aan dan gokken, p*rno, drugs of continu alcohol drinken. Want wat roept het op als je continu stress ervaart of overloopt? Jij weet waarschijnlijk prima hoe het voor jou voelt.

"Jezelf niet kunnen zijn is geen klein ding. Het kost energie. En als je emmer vol zit, zoekt je systeem een uitgang."

Voor mij was het f*cking frustrerend. En ja, dit is niet leuk om te schrijven en misschien ook niet hartstikke 'professioneel'. Maar dat is wel de realiteit. Want ik was er helemaal klaar mee. Ik schaamde mij de ogen uit mijn kop. Ik wilde dat niemand het wist, hierdoor heb ik bijna al mijn (vr)eetbuien stiekem in mijn kamer gehad of altijd als ik ALLEEN was.

Ik kon mijn ogen wel uit mijn kop janken. Ik schaamde me en voelde me schuldig als ik weer 'mis' was gelopen. Dus wat ga je dan doen als je dit doet?

Ik wilde de hele dag sporten, dacht 24/7 over eten na en uiteindelijk liep mijn emmer zo over dat ik besloot mijn vinger in mijn keel te doen.

Dit zijn allemaal uitingen van de frustraties, maar waar komen die nou vandaan? Laten we eens terug redeneren...

Ik ging emotie-eten, omdat mijn emmer van stress en frustratie helemaal overliep. Deze liep over, omdat ik volledig mijn eigen grenzen voorbij liep. Op werk, thuis, en ik kon niet mijzelf zijn. Daaronder liggen angsten om niet écht gezien te worden.

Op welke psychologische basisbehoefte frustreerde ik mij?

Als je autonomie hebt bedacht, dan zit je goed. Want ik kon mijzelf niet zijn. Jezelf niet zijn = frustratie, want je draagt de hele tijd een masker. Een masker van strenge eisen, pleasen en perfectionisme.

Waarom diëten, calorieën tellen en meer sporten vaak niet genoeg zijn

Het gevolg van emotie-eten was dat ik niet mijn gewichtsdoelen kon behalen. Ik focuste mij dan ook altijd op het minder eten, meer bewegen-principe. Dus een calorietekort en calorieën tellen. Toch lukte het niet om continu mijn doelen te behalen.

Ik viel continu terug in oud gedrag (= jojo-en).

Nu is het antwoord hartstikke logisch. Want ik pakte nooit de kern aan. De frustratie op mijn ABC.

Ik dacht dat jojo-en en emotie-eten de kern was en iets was dat je gewoon mee moest stoppen. Maar dat is niet hoe het werkt. Want de frustratie en stress komt altijd ergens vandaan.

En als je die niet aanpakt, dan kun je wel calorieën tellen en meer sporten, maar dat is niet de kern. Je blijft dan dweilen met de kraan open. De kern is je psychologische basisbehoeften begrijpen en behalen.

Zolang je alleen naar eten kijkt, blijf je de kraan open laten staan

Wat je blijft proberen
  • minder eten
  • meer sporten
  • calorieën tellen
  • suiker schrappen
  • strenger zijn
  • opnieuw beginnen op maandag
Waar we naar moeten kijken
  • waar je spanning vandaan komt
  • welke behoefte onder druk staat
  • welke rol schaamte speelt
  • hoe je reageert op stress
  • waarom eten jouw snelle oplossing is geworden
  • hoe je terugval leert voorspellen
Zolang je alleen naar eten kijkt, blijf je de kraan open laten staan. Als je niet begrijpt waardoor spanning oploopt, verandert alleen het gedrag niets structureels.

Ik herhaal het nog een keer, want door herhaling ga je het hopelijk beseffen.

Frustratie wordt stress. Stress zoekt een uitgang.

Maar als er frustratie is, dan voel je de behoefte aan copingmechanismes, omdat je frustreert in je leven. Frustratie is stress omdat iets je tegenwerkt. Stress (zeker op lange termijn) is het overload van het systeem. Als je dus frustreert, ga je altijd slechter voor jezelf zorgen.

  • Minder zin om van de bank te komen
  • Geen zin om te sporten
  • Snelle, gemakkelijke oplossingen kiezen met koken
  • Snel eten bestellen
  • Anderen jouw keuzes laten bepalen (pleasen)
  • Stress weg eten
  • Maaltijden overslaan, met als gevolg dat je (vr)eetbuien krijgt later op de dag

Ga zo maar door.

Van frustratie naar eetbui, de cyclus

Frustratie
Een behoefte wordt niet vervuld (A, B of C)
Stress
Spanning bouwt op in je systeem
Emmer loopt over
Op een gegeven moment is het te veel
Coping nodig
Je systeem zoekt een snelle uitlaatklep
Eten geeft korte rust
Makkelijk beschikbaar, tijdelijk werkend
Schaamte en schuld
Het goede gevoel verdwijnt snel
Opnieuw beginnen
De cyclus herhaalt zich, totdat je de bron aanpakt

Waarom een aanpak die tegen je persoonlijkheid ingaat averechts werkt

Voordat je nou denkt: "Koen l*l nie zo stom, ik ga starten met PT." Daar is natuurlijk niks mis mee, want dat werkt heel goed. Maar helpt dat je écht om emotie-eten en frustratie op je ABC te verhelpen?

Ik heb zelf ook een aantal jaar als PT'er gewerkt. Voor sommige mensen werkt het heel goed dat iemand tegen jou roept dat je iets moet doen, maar voor mij stond dat haaks op mijn autonomie en mijn waarden.

"Meer druk helpt niet altijd. Soms is druk juist precies wat het patroon sterker maakt."

Snap je waarom? Als je iets moet doen, dan heb je minder regie over je eigen leven. Minder regie = meer frustratie. Meer frustratie = meer stress. Ga zo maar door.

Dus stel dat je nou binnenkomt bij je PT'er en hij zegt: "Waar was je vorige week en heb je je eten weer niet bijgehouden? Nu is het niet gek dat je geen resultaat behaalt."

Waar staat dit haaks op? Autonomie.

Bij de meer dan honderden die ik heb begeleid was bij meer dan 60% een frustratie op autonomie. Niet dat iedereen vreetbuien had, of een vinger in zijn keel deed, maar al het gedrag komt hier vaak vandaan. Positief of negatief.

En om jezelf beter te begrijpen, moet je dus ook begrijpen hoe je jouw ABC vervult (subjectief). Hierdoor weet je hoe je minder stress ervaart en dus geen copingmechanismes hoeft te gebruiken.

Benieuwd waar jij op vastloopt?

Als je herkent dat stress, emoties of schaamte steeds opnieuw terug te leiden zijn naar hetzelfde patroon, dan helpt mijn gratis test je precies te zien waar dat bij jou vandaan komt.

Maak de gratis eetgedragtest →

Je ABC is je einddoel. Je persoonlijkheid en waarden zijn de route.

Maar je ABC zijn vaak je einddoel. Een vervuld, gemotiveerd en gelukkig leven. Wanneer die behoeften worden vervuld, ondersteunt dat motivatie, welzijn en gezond functioneren. Maar wanneer ze worden gefrustreerd, neemt de kans op slechter functioneren toe.

Maar om je ABC te behalen, moet je ook je eigen waarden en persoonlijkheid begrijpen. Dit is precies waar het begrijpen van jouw psychologie om de hoek komt kijken.

Waarom psychologie nodig is

Psychologische basisbehoeften, het einddoel
Waar wil je naartoe? Regie, verbinding en het gevoel dat je je leven aankan. Dit is het eindpunt: een vervuld, gemotiveerd en gelukkig leven. Zijn deze behoeften vervuld, dan verdwijnt de drang naar copingmechanismes vanzelf grotendeels.
Persoonlijkheid, het voertuig
Hoe reageer jij standaard? De Big Five zegt niet wie je 'bent' in steen gebeiteld, maar geeft richting aan je standaardneigingen. Ben je snel gevoelig voor spanning? Heel consciëntieus en leg je de lat hoog? Sterk gericht op harmonie en pleasen? Zoek je veel prikkels of trek je je terug?
Waarden, de benzine
Wat drijft jou op dagelijkse basis? Waarden zijn de dingen waar jij niet alleen naar verlangt, maar waar je op wilt leven. Denk aan vrijheid, rust, eerlijkheid, gezondheid, groei, gezin, avontuur, veiligheid, discipline, creativiteit, verbinding of betekenis.
Als je dit begrijpt, kun je gedrag beter voorspellen. En wat je kunt voorspellen, kun je eerder doorbreken.

Want als je jouw psychologie niet begrijpt, blijf je vaker in het onduistere tasten. Je hebt geen idee waar je gedrag door gestuurd wordt, wat je belangrijk vindt en wat er nodig is om bij je eindpunt te komen.

Oftewel: je werkt jezelf continu tegen, onbewust.

Klinkt allemaal fancy en cool. Maar is eigenlijk heel simpel.

Psychologische basisbehoeften = het einddoel (vervuld leven)

Hoe bereik je dat? Door je persoonlijkheid en waarden te kennen.

Persoonlijkheid (het voertuig) = Voorspelt hoe jij geneigd bent te reageren. Sta je open voor verandering of heb je veel behoefte aan structuur? Ben je sterk gericht op harmonie en pleasen, of juist erg zelfsturend? Dit bepaalt hoe jij van nature omgaat met spanning.

Waarden (de benzine) = Wat drijft jou op dagelijkse basis? Wat is belangrijk voor je? Waarden zijn de dingen waar jij niet alleen naar verlangt, maar waar je op wilt leven. Denk aan vrijheid, rust, eerlijkheid, gezondheid, groei, gezin, avontuur, veiligheid, discipline, creativiteit, verbinding of betekenis.

Maar dit is voor een andere blog, want dan wordt die nog 2x zo lang.

Als je meer wilt lezen over hoe motivatie en psychologie samenhangen met eetgedrag, lees dan ook mijn blog over waarom motivatie verdwijnt. Of bekijk hoe food noise en GLP-1 medicatie hierin passen in deze blog over food noise.

Misschien vertelt je gedrag je iets

Voor nu wil ik je vooral dit meegeven:

Misschien is jouw probleem niet dat je te weinig discipline hebt, dat je "gewoon beter moet eten" of dat je zwak bent zodra je stress ervaart. Want misschien probeert je gedrag je iets te vertellen.

Want als jij steeds terugvalt in emotie-eten, snaaien, eetbuien of jojo-gedrag, dan is de vraag vooral:

Waar loop ik leeg?

Waar voel jij te weinig regie? Waar voel jij je niet echt gezien? Waar heb jij het gevoel dat je faalt, tekortschiet of geen grip meer hebt?

Daar begint de echte verandering.

Begin hier, drie vragen om bij jezelf te stellen

Waar loop ik leeg?
Waar voel ik te weinig regie?
Waar voel ik me niet gezien of tekortschieten?

Doe deze korte zelfcheck

Dus pak eens pen en papier.

Geef jezelf een cijfer van 1 tot 10 op deze drie psychologische basisbehoeften:

ABC scorekaart, geef jezelf eerlijk een cijfer

A, Autonomie
In hoeverre leef ik op dit moment op een manier die echt bij mij past?
1, helemaal niet10, volledig
B, Binding
In hoeverre voel ik mij écht verbonden, gezien en gesteund?
1, helemaal niet10, volledig
C, Competentie
In hoeverre voel ik dat ik groei, invloed heb en mijn leven aankan?
1, helemaal niet10, volledig

Ontdek waar jouw patroon vastloopt

Om beter inzicht te krijgen in jouw frustratie rondom jouw ABC's, heb ik een nieuw onderdeel aan mijn test toegevoegd.

In mijn gratis test krijg je inzicht met 16 vragen in waar jouw ABC frustreert, en in welke (eet)patronen dit uitkomt.

Wil jij weten waar jouw emotie-eten vandaan komt?

Als je steeds terugvalt in stress-eten, snaaien of eetbuien, dan is de kans groot dat eten niet het echte probleem is. In mijn gratis test ontdek je welke behoefte bij jou onder druk staat en welk eetpatroon daaruit ontstaat.

Maak de gratis eetgedragtest →
Of plan een kennismakingsgesprek

Veelgestelde vragen

Veelgestelde vragen over emotie-eten, stress-eten en eetbuien

Emotie-eten ontstaat vaak niet door te weinig kennis over voeding, maar doordat eten een functie krijgt. Het kan rust, afleiding, controle, troost of verdoving geven wanneer stress, schaamte of spanning oploopt.

Meestal niet. Discipline helpt soms op korte termijn, maar als je systeem overloopt, wint de behoefte aan rust vaak van je plan. Daarom is het belangrijk om te onderzoeken waar de spanning vandaan komt.

Als stress lang genoeg oploopt, zoekt je systeem een snelle manier om spanning te verlagen. Eten is makkelijk beschikbaar, geeft tijdelijk comfort en kan daardoor een copingmechanismes worden.

Omdat je vaak alleen het gedrag probeert te veranderen, terwijl de oorzaak blijft bestaan. Als je niet begrijpt waardoor je spanning oploopt, blijf je steeds opnieuw proberen om jezelf strenger aan te sturen.

Niet automatisch. Afvallen kan een gevolg zijn van beter gedrag, maar als emotie-eten blijft bestaan, wordt afvallen vaak een gevecht. Daarom kijk ik liever eerst naar de kern van het patroon.

Dat zijn behoeften zoals regie, verbinding en het gevoel dat je iets aankunt. Als deze onder druk staan, kan stress oplopen. Voor sommige mensen wordt eten dan een manier om die spanning tijdelijk te dempen.

Door niet alleen naar eten te kijken, maar naar het patroon eronder. Wanneer je begrijpt welke situaties, emoties en behoeften jouw eetgedrag aanzetten, kun je eerder ingrijpen en nieuwe keuzes maken.

Ja, vooral wanneer coaching verder kijkt dan voeding alleen. Als je leert begrijpen waarom je eetbuien ontstaan, welke rol stress speelt en welke behoefte onder druk staat, kun je het patroon gerichter doorbreken.